LogoAdVanDerHelm
  • 350x900 Rotterdamsebaan zegening2
  • 350 height adintorentje
  • 350 height vredesplein

Driekoningenbijeenkomst CDA 14 januari 2019

2019 01 06 Driekoningen

Ter inspiratie
Simpelweg is het feest van Driekoningen een feest van licht in de duisternis, zoals het Jodendom en het hindoeïsme ook lichtfeesten kennen. De boodschap is: al is het nog zo duister, het licht overwint. Het duister is geen duister maar licht (psalm 139, 12). Waar anderen duister zien, zien de mensen die deze feesten vieren, alom het licht verschijnen.

Mijn verhaal naar aanleiding van Driekoningen gaat vooral over het contrast tussen binnen en buiten. Ik dacht aan dit thema in de huidige discussies over de grenzen in de wereld en het opkomende populisme. Volgens mij leidt dit af van de kern van de boodschap van religies en van het christendom in het bijzonder. Als men denkt dat een religie een exclusieve groep uitverkorenen bijeen wil houden ten koste van anderen die in onwaarheid leven, heeft men het mis. Ik geloof juist dat zeker het christendom de opdracht heeft het heil en geluk aan alle mensen te brengen, niemand uitgezonderd. Hoe verbind ik dat met Driekoningen?

Het Kind wordt geboren binnen het verbond, sterker: het wordt zelfs met rituelen als Joods kind in het verbond opgenomen. Dit riekt naar exclusiviteit, naar onderscheid. Dat roept de gedachte op dat anderen worden buitengesloten. Maar volgens mij heeft die exclusiviteit een andere functie. Die exclusiviteit is een instrument tot iets groters. Het is bedoeld als hefboom om verschillende werelden serieus en daadwerkelijk met elkaar te verbinden. Exclusiviteit en inclusiviteit zijn niet tegengesteld aan elkaar, maar het ene helpt het andere om niet vrijblijvend te zijn.

Inclusiviteit kan heel vrijblijvend zijn als dit betekent dat we simpelweg zeggen dat onderscheid tussen mensen er niet toe doet en dat iedereen mag zijn zoals zij/zij is. Iedereen mag voor zichzelf opkomen. Het risico van die respectvolle inclusiviteit is dat men de ander niet meer verdedigt of beschermt. Het risico is dat ieder zijn/haar eigen weg gaat en aan de ander geen boodschap meer heeft. Aan die respectvolle inclusiviteit zitten echter grenzen. Je mag zijn wie je bent, maar je mag niet zomaar doen wat je wilt: je bent gebonden aan de rechten van de ander, je hebt je te verhouden tot de waarden van het samenleven, je hebt de normen van het recht te respecteren.

Exclusiviteit kan lijken op een elitaire houding waardoor anderen buitengesloten worden. Maar de exclusiviteit van de wijzen uit het Oosten betekent niet dat er geen anderen meer bij mogen komen. Zij zijn als het ware de eersten van ons allen. Zij vertegenwoordigen alle volkeren. Traditioneel vertegenwoordigen zij in hun verschillende huidskleuren alle bevolkingsgroepen en alle continenten. Toen waren er slechts drie bekend, dus drie wijzen waren genoeg. Nu zou een ander aantal adequater zijn. Met hun verschillende leeftijden vertegenwoordigen zij de verschillende levensfasen van de mens. Het getal drie verwijst overigens naar de gaven die zij mee gebracht hebben, niet naar het aantal wijzen. Dat is in het verhaal open gebleven. De traditie heeft er drie van gemaakt, maar Mattheüs noemt geen aantal.

Exclusiviteit en inclusiviteit als keerzijde van de ene medaille van de menselijke gemeenschap, keren ook terug in het kloostermodel. Dat is exclusiviteit ten top. Alle religies kennen vormen van religieuze specialisten die volgens strenge normen een opleiding krijgen of geloften afleggen. Ik zag dat terug in het gesprek met de voormalig abt van de strengste kloosterorde in de katholieke kerk: dom Marcellin Theewes, voormalig abt van La grande Chartreuse. Hij sprak van vrijheid. Voor hem was het strenge klooster juist de weg van de vrijheid. Het strakke ritme van de gebedstijden, het opgesloten zijn in zijn kluis en in zijn klooster, gaven hem juist de vrijheid om een andere weg te kiezen waarop hij niet werd afgeleid door zaken die anders zijn aandacht zouden opeisen. Dan moet u niet alleen denken aan materiële zaken zoals rijkdom en eten en drinken, of wereldse zaken zoals een carrière en macht en aanzien, maar ook aan verlangens naar kennis en wijsheid. De exclusiviteit van het klooster stelde hem in staat om nog intenser met de gehele wereld bezig te zijn. Of zoals de monnik Aelred uit de 12e eeuw schreef: “Als je bidt, houd dan de hele wereld in je liefde geborgen”.

Dat vraagt loslaten van de concrete werkelijkheid die dicht om je heen is, om de grotere wereld van het geheel te omarmen. Dat alles loslaten betekent vrijheid. In die lijn betekent sterven trouwens de ultieme vrijheid. Die vrijheid wordt geschonken; daarom wordt de dood ook idealiter niet gekozen of georganiseerd, maar ontvangen en ondergaan.

De exclusiviteit van het klooster heeft daarom niet als doel mensen buiten te houden, maar om degene die ook die weg wil gaan, een wederzijds commitment te bieden. Jij geeft je leven, wij geven elkaar ons leven, wij vertrouwen elkaar ons leven toe. Zo alomvattend en extreem als in een klooster kan dat in de maatschappij niet, maar we kunnen het wel vertalen naar onze samenleving.

Vanuit die gedachte is een nationale grens niet bedoeld om mensen buiten te houden, maar om de mensen die er binnen zijn, een verband te bieden waar zij bij horen, waarop zij kunnen rekenen en waar zij zelf op hun beurt een bijdrage aan kunnen leveren. Een grens is niet alleen een nationale grens of een geografische grens, het is ook een sociale grens. Binnen die grens bestaat een wederzijds commitment. Niet voor niets gaat artikel 1 van de Grondwet over allen die in Nederland verblijven, niet over Nederlanders of in Nederland geboren mensen, of over statushouders of over tweede generatie Nederlanders, ex-allochtonen of iets dergelijks. Allen die in Nederland verblijven moeten in dezelfde situatie op dezelfde manier behandeld worden. Dat is het uitgangspunt. Een grens is in die visie eerder een uitnodiging: je mag je aansluiten, en dan wordt datzelfde commitment gegeven èn gevraagd. De eigenheid die je inbrengt is een verrijking en een actieve inzet betekent niet een assimilatie in alle opzichten. Het vreemde dat schuurt, kan ook inspireren en tot nieuwe gedachten leiden.

Van mensen die een rol spelen in het politieke bestel wordt leiderschap gevraagd om dergelijke waarden uit te dragen. In zijn boodschap voor de wereldgebedsdag voor de vrede op 1 januari 2019 sprak paus Franciscus over de opdracht van de politici. Voor hem is politiek die zichzelf verstaat als dienstbaarheid aan het gemeenschappelijk belang, als zorg voor het gemeenschappelijk huis van de mensheid, een buitengewone vorm van liefde, caritas. Dat vraagt van de politicus een focus op het grotere belang in plaats van het groepsbelang. Dat vraagt van de politicus dat hij/zij verkiezingen ziet als een herbronning op de waarden die hij/zij uit wil dragen.

Tot slot: Driekoningen is een beweging van buiten naar binnen. Dat betekent niet een groeiende exclusiviteit om anderen uit te sluiten, maar een groeiende exclusiviteit om het commitment met elkaar te versterken.

Ad van der Helm, Den Haag, 21 januari 2019